Το ζήτημα των μεταμοσχεύσεων είναι ιδιαιτέρως ευαίσθητο και νευραλγικό καθώς επηρεάζει άμεσα τη ζωή πολλών ανθρώπων, οι οποίοι βρίσκονται στο τελευταίο στάδιο κάποιας οργανικής ανεπάρκειας και εναποθέτουν τις ελπίδες τους για ίαση στην εύρεση μοσχεύματος. Παρόλο που ο ρυθμός στη ζήτηση μοσχευμάτων είναι ολοένα και αυξανόμενος, η προσφορά τους είναι αισθητά χαμηλότερη. Η κατάσταση αυτή, πέραν του ότι είναι ιδιαιτέρως βλαπτική για τους ίδιους τους ασθενείς, εξαιτίας του μακρού χρόνου αναμονής, επιφέρει πλήθος περαιτέρω νοσηρών συνεπειών, σχετιζόμενων με την εκμετάλλευση αφενός αυτής της ζωτικής ανάγκης των ασθενών για επιβίωση και αφετέρου της οικονομικής εξαθλίωσης στην οποία διαβιούν όσοι εξαναγκάζονται να υποβληθούν στην διαδικασία αφαίρεσης οργάνου με οικονομικό αντάλλαγμα, ως μέσο βιοπορισμού. Οι διαστάσεις του συγκεκριμένου προβλήματος έχουν διατρανωθεί σε σημείο να λάβει, με την πάροδο των χρόνων, τη μορφή οργανωμένου εγκλήματος (εμπορία ανθρώπων – trafficking). Με αφορμή την παγκόσμια έξαρση της εμπορίας ανθρωπίνων οργάνων, η χώρα μας διαμόρφωσε νομοθετικό πλαίσιο από το 1978, το οποίο δε έχει διέλθει από πολλές μεταρρυθμίσεις.
Οι πρώτες μεταμοσχεύσεις ξεκίνησαν να λαμβάνουν χώρα στην Ελλάδα από το 1968. Παράλληλα με τις ιατρικές εξελίξεις, ο εθνικός νομοθέτης ρύθμισε το εν λόγω ζήτημα με αλλεπάλληλα νομοθετήματα αρχής γενομένης με τον N. 821/1978. Εν συνεχεία, ψηφίστηκε ο νόμος 1383/1983 και με τον Ν. 2737/1999 αργότερα προβλέφθηκε η δημιουργία του Εθνικού Οργανισμού Μεταμοσχεύσεων υπό τη μορφή νομικού προσώπου ιδιωτικού δικαίου. Κυρίαρχο νομοθέτημα που ρύθμιζε τις μεταμοσχεύσεις μέχρι πρόσφατα είναι ο Ν. 3984/2011, ο οποίος ενσωμάτωσε στο ελληνικό δίκαιο την Οδηγία 2010/53/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 7ης Ιουλίου 2010 και τροποποιήθηκε με τον νόμο 4075/2012. Το ισχύον νομοθετικό πλαίσιο για τις μεταμοσχεύσεις οργάνων διέπεται πλέον από τον Ν. 5034/2023, ενώ για τις μεταμοσχεύσεις ιστών έχουν διατηρηθεί οι προβλεπόμενες στον νόμο 3984/2011 ποινικές διατάξεις. Οι επιμέρους τυποποιούμενες εγκληματικές συμπεριφορές όσον αφορά στις μεταμοσχεύσεις οργάνων απαριθμώνται στο άρθρο 46 του Ν. 5034/2023.
Βασικό μέλημα του νομοθέτη είναι η εδραίωση του αισθήματος εμπιστοσύνης των πολιτών για όλες τις ενέργειες που λαμβάνουν χώρα στο πλαίσιο της μεταμοσχευτικής διαδικασίας. Για το λόγο αυτό απαιτείται η διασφάλιση διαφάνειας και αξιοπιστίας. Οι ελλείψεις των μοσχευμάτων αποτελούν μια τεράστια πρόκληση που καλείται να αντιμετωπίσει ο νομοθέτης χωρίς ταυτόχρονα να επιτρέπει την υποβάθμιση της μεταμοσχευτικής διαδικασίας στο βωμό της τεράστιας ζήτησης και της αντίστοιχης απειροελάχιστης προσφοράς.
Σε κάθε περίπτωση δεν θα πρέπει να παροράται ότι ο ποινικός κολασμός είναι το έσχατο μέσο παρέμβασης. Η πολιτεία θα πρέπει να διαμορφώσει όλες τις κατάλληλες συνθήκες προκειμένου να αυξηθούν οι δωρεές οργάνων στην Ελλάδα μέσω σωστής ενημέρωσης για τις ευεργετικές συνέπειες αυτής. Διαφορετικά, όσο εξακολουθεί η ζήτηση μοσχευμάτων να είναι σημαντικά μεγαλύτερη από την προσφορά, μόνες οι ποινικές κυρώσεις θα καταστούν ατελέσφορες για την καταπολέμηση των εγκληματικών συμπεριφορών. Το γεγονός ότι δεν υπάρχει ικανός αριθμός σχετικών δικαστικών αποφάσεων καταμαρτυρεί ότι η εκμετάλλευση που λαμβάνει χώρα, όταν διακυβεύεται το πολύ σημαντικό έννομο αγαθό της υγείας και της σωματικής ακεραιότητας, γίνεται κατά βάση «εν κρυπτώ και παραβύστω» αφού ο κοινός παρονομαστής σε κάθε επιμέρους τυποποίηση εγκληματικής συμπεριφοράς είναι η άπελπις προσπάθεια για επιβίωση εξαιτίας της ασθένειας αφενός (όσον αφορά τον λήπτη) και της οικονομικής εξαθλίωσης αφετέρου (όσον αφορά τον δότη).